جلسه 18 : فی العلم (ادامه)


بسم الله ال رحمن الرحیم

«... قال النّبی(صلوات الله علیه وآله وسلم): من عرف نفسه فقد عرف ربه ثم علیک من العلم بما لا یصح العمل به وهو الاخلاص.

قال النّبی (صلوات الله علیه وآله وسلم) : نعوذ بالله علم لا ینفع وهو العلم الذی یضاد العمل بالاخلاص واعلم أن قلیل العلم یحتاج إلی کثیر العمل لأن علم الساعة یلزم صاحبه استعمال طول دهره.

قال عیسی بن مریم (علیه السلام) رأیت حجَراً علیه مکتوب اقلبنی فقلبته فإذا علی باطنه مکتوب من لا یعمل بما یعلم مشؤم علیه طلب ما لا یعلم ومردود علیه ما علم .

أوحی تعالی إلی داود (علیه السلام) : ان أهون ما انا صانع بعالم عامل بعلمه أشد من سبعین عقوبة باطنة ان اخرج قلبه حلاوة ذکری ولیس إلی الله سبحانه طریق یسلک بعلم والعلم زین المرء فی الدنیا والآخرة وسائقه الجنة وبه یصل إلی رضوان الله تعالی والعالم حقا الذی ینطق فیه أعماله الصالحة وأوراده الزاکیة وصدقه وتقواه لا لسانه ومناظرته ومعادلته وتصاوله ودعواه ولقد کان یطلب هذا العلم فی غیر هذا الزمان من کان فیه عقل ونسک وحکمه وحیاء وخشیة وان نری طالبه الیوم لیس فیه من ذلک شئ والعالم یحتاج إلی عقل ورفق وشفقة ونصح وحلم وصبر وقناعة وبذل والمتعلم یحتاج إلی رغبة وإرادة وفراغ ونسک وخشیة وحفظ وحزم »

در خبر است از حضرت رسول(صلوات الله علیه وآله وسلم) که «به خدا پناه می‌برم از علمی که سودی ندارد»، یعنی علمی که با عمل خالصانه منافات دارد، که اگر علم با عمل بی اخلاص باشد همانند ترک عمل است، بلکه احیاناً از آن هم فروتر است مانند عمل ریایی، و این‌که از رسول گرامی(صلوات الله علیه وآله وسلم) است: « انما الاعمال بالنیات»، پایه و مایه‌ی شایسته‌ی عمل را نیت پاک دانسته است.

و «این را بدان که: علمی کم، نیازمند به عملی بسیار است، زیرا دانستن رستاخیز انسان را در سراسرِ عمرش ملزم به عملی شایسته می‌کند». و اینکه علمِ کم نیازمند به عمل زیاد است بدین معنی است که اولاً عمل برمبنای علم بایستی استمرار داشته باشد و این استمرار هم باید با نیت پاک باشد چنان که در خبر است از رسول گرامی(صلوات الله علیه وآله وسلم) که شما قرآن را هرگز شتاب‌زده نخوانید بلکه تا آیه‌ای را نفهمیده و به آن گرایش پیدا نکرده و موافقش عمل نکرده‌اید؛ اصرار بر خواندن آیاتی دیگر نداشته‌باشید، مگر این‌که این خواندن شما همواره توأم با نیت و عمل بر وفق آن نیت باشد! و نیز در خبر است که ابن عباس از حضرتش پرسید معنای « و رتّل القرآن ترتیلاً» چیست؟ در پاسخ فرمود: یعنی «حرکوا به القلوب»، دل‌ها را با آن به حرکت و سلوک الی الله درآورید. نخست دلهای خودتان را و با آن، و در پیِ آن؛ دل‌های دیگران را.

و «از حضرت عیسی بن مریم(علیه السلام) است که فرمود سنگی را دیدم که بر آن نوشته بود که مرا برگردان، آن را برگرداندم ناگهان دیدم در روی دیگرش نوشته: کسی که به آن‌چه می‌داند عمل نمی‌کند از این پس یافتن علومی دیگر بر او شوم است، آنچه را هم دانسته علیه او برگشت دارد» البته این‌جا مقصود علمی است که پیوند عملی‌اش لازم است چه عمل قلبی و اعتقادی درونی و چه برونی.

و در حدیث قدسی است که «خدای تعالی به حضرت داود(علیه السلام) وحی فرمود که: من کمترین کاری را که نسبت به عالِم بی عمل انجام خواهم داد که از هفتاد عقوبت باطنی بدتر است این است که شیرینی یاد خودم را از قلبش می‌زدایم و هرگز راهی به سوی خدا نیست مگر به واسطه‌ی علم و معرفت (که نتیجه‌اش عمل به همان علم است).

این علم در دنیا و آخرت زینت انسان است و او را به بهشت روانه می‌کند و نتیجه اش رضایت پروردگار است و عالم به حق کسی است که اعمال شایسته‌اش و ذکرهای بی‌شائبه‌اش راستی و تقوایش بیانگر علم اوست و نه تنها زبانش و مناظراتش و سنجشش با دیگران از نظر علمی و پرخاشگری و ادعای علمی‌اش (که این‌ها هرگز نتیجه‌ی درستی بدون عمل ندارد) این علم را در گذشته‌ی زمان کسانی می‌طلبیدند که خردمند، عابد، حکم و دارای حیا و خشیت از خدا بودند ولی امروز می‌بینیم که جویندگان علم هیچ کدام از این مزیت‌ها را ندارند، علم نیازمند به عقل، مدارا، مهربانی، نصیحت، حلم و بردباری، صبر و شکیبایی، قناعت و بذل است (از حضرت صادق علیه السلام است که «رُبّ عالم قتله جهله»، چه بَسا عالمی که جهلش که همان هوای نفس اماره است او را کشته) متعلم نیازمند به میل و اراده و تصمیم و فراغت از کارهای دیگر به ویژه منافیات علم و عمل است و نیز نیازمند به عبادت، خشیت، نگهبانی حق و ثبات قدم می‌باشد».

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته