جلسه 25 : در شکر مسواک زدن


بسم الله الرحمن الرحیم

« فی کل نَفَس من أنفاسک شکر لازم لک، بل ألف وأکثر، وأدنی الشکر رؤیة النعمة من الله من غیر علة یتعلق القلب بها دون الله، والرضا بما أعطاه، وأن لا تعصیه بنعمته، وتخالفه بشئ من أمره ونهیه بسبب نعمته، وکن لـلّه عبداً شاکراً علی کل حال تجد الله ربّـاً کریماً علی کلّ حال ولو کان عند الله عبادة تعبد بها عبادة المخلصین أفضل من الشّکر علی کل حال لأطلق لفظه فیهم من جمیع الخلق بها، فلما لم یکن أفضل منها خصها من بین العبادات وخص أربابها فقال : « وقلیل من عبادی الشکور » (سبأ،۱۳).

وتمام الشّکر اعتراف لسان السر خاضعاً لـلّه تعالی بالعجز عن بلوغ أدنی شکره، لان التّوفیق للشّکر نعمة حادثة یجب الشکر علیها، وهی أعظم قدراً وأعزّ وجوداً من النعمة التی من أجلها وفقت له، فیلزمک علی کل شکر، شکر أعظم منه إلی ما لا نهایة له، مستغرقا فی نعمته قاصراً عاجزاً عن درک غایة شکره وأنی یلحق العبد شکر نعمة الله، ومتی یحلق صنیعه بصنیعه، والعبد ضعیف لا قوة له أبدا إلا بالله، والله غنیّ عن طاعة العبد، قویّ علی مزید النعم علی الأبد فکن لـلّه عبداً شاکراً علی هذا الأصل تری العجب »

شکر در قرآن شریف با عباراتی گوناگون بر بندگان واجب گشته که حداقلش شکر عادی است که تشکّری معرفتی و عملی، شخصی و اجتماعی، از نعمت‌های ربانی در حدود توان و امکان به عمل آید و در جمع «وَمَن شَکَرَ فَإنَّمَا یَشکُرُ لِنَفسِهِ وَمَن کَفَرَ فَإنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ»(نمل،۴۰). سود شکر تنها برگشت به صاحبش دارد و نه خدا، که هرگز نیازی به شکر ندارد، چنان که زیانی هم از کفر و کفران به ساحت مقدس حضرتش وارد نیست.

مرحله‌ی بعدی شکور است که: «وَقَلِیلٌ مِّن عِبَادِیَ الشَّکُورُ» و این خود مبالغه‌ی در شکر ربانی است که در همه‌ی الفاظ، حالات، دانش‌ها، بینش‌ها و روش‌ها شاکر باشد، و حتی در مصائب و بلایائی که از طرف حضرت اقدس الهی به او می‌رسد هرگز کفرانی نکند، بلکه آنچه از دوست رسد نیکوست، گرچه برای بنده‌ی خدا ظاهراً تلخ آید.

و در خبر است از امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) که از حال حضرتش پرسیدند فرمود: «سیءٌ و الحمدلله»، گفتند اگر بَد است پس چگونه جای شکر است؟ فرمود: بَد است از نظر مذاق ظاهری و شخصی، و خوب است چون از طرف خداست، و یا خدا مانع آن نگشته، و در هر صورت آنچه بدی و خوبی به انسان می‌رسد خود امتحانی است ربانی، مگر آنچه را خود وسیله‌ی آن است.

امام صادق(علیه السلام) می‌فرمایند: «در هر نَفَسی از نفس‌هایت شکری لازم است، بلکه و بالاتر از آن باید به تمام نَفَس‌هایت و آناتت ألفت گیری و در برابر حق تسلیم باشی. کمترین شکر این است که هر نعمتی را از خدا بدانی، بدون آنکه وابستگی غیر ربانی به آن پیدا کنی (بدین معنی که هیچ نعمتی را از غیر خدا ندانی) و نیز خشنودی به تمام عطیه‌های ربانی، و نه آنکه به وسیله‌ی نعمتش گناه کنی و با او مخالفتی در امر و نهی‌اش به وسیله‌ی همان نعمت بنمائی. در هر صورت و در هر حال بنده‌ی شاکر خدا باش، او را از روی اخلاص بندگی کُن که از شکر برتر است. آری، اخلاص در عبادت خدا بالاترین مراتب عبودیت است، چنان‌که فرمود: « وَقَلِیلٌ مِّن عِبَادِیَ الشَّکُورُ»

این خود برترین شکر است، چون برترین عبادت است و کمال شکر اعتراف به زبان سِرّ است در حال اخلاص، اعتراف به عجز و ناتوانی از این که بتوانی کمترین شکر را انجام دهی، زیرا توفیق شکر خود نعمتی است ربانی که باید بر آن نیز شکر کنی، و این توفیق بزرگ‌تر از نعمتی است که موجب شکر است، روی این اصل در هر شکر بر توست که شکری بالاتر و والاتر کنی که پایانی هم ندارد. در حالی که در ژرفای نعمت خدای غرق هستی باید بدانی که از انجام شکر شایسته‌اش ناتوانی. پس چگونه و کِی تواند بنده‌ی ناتوانِ خدا، نعمت‌های او را آن‌گونه که شاید شکر گذار باشد. در هر صورت هرگز نیروئی ندارد مگر به عنایت ربانی و خدا هم از طاعت بنده‌اش بی‌نیاز است، او بَر افزون کردنِ نعمت تواناست. در هر صورت بنده‌ی شاکر خدا باش که عجائبی را خواهی نگریست».

مسواک زدن

«قال رسول الله(صلی الله علیه وآله وسلّم) : السّواک مطهرة للفم ومرضاة للرب، وجعلها من السنة المؤکدة، وفیها منافع للظاهر والباطن ما لا یحصی لمن عقل، فکما تزیل ما یکون من [تلوث] أسنانک من مطعمک ومأکلک بالسواک کذلک فأزل نجاسة ذنوبک بالتضرع والخشوع والتهجد والاستغفار بالاسحار وطهر ظاهرک من النجاسات، وباطنک من کدورات الخالفات، ورکوب المناهی کلها خالصاً لله.

فان النبی (صلی الله علیه وآله) أراد باستعماله مثلا لأهل التنبه والیقظة، وهو أن السواک نبات لطیف نظیف. وغصن شجر عذب مبارک، والأسنان خلق خلقه الله تعالی فی الحلق آلة للاکل وأداة للمضغ، وسبباً لاشتهاء الطعام، وإصلاح المعدة وهی جوهرة صافیة تتلوث بصحبة تمضیغ الطعام فتتغیر بها رائحة الفم، ویتولد منها الفساد فی الدماغ .

فإذا استاک المؤمن الفطن بالنبات اللطیف، ومسحها علی الجوهرة الصافیة زال عنها الفساد والتغییر، وعادت إلی أصلها، کذلک خلق الله القلب طاهراً صافیاً وجعل غذاه الذکر والفکر والهیبة، والتعظیم وإذا شیب القلب الصافی بتغذیته بالغفلة والکدر، صقل بمصقلة التوبة، ونظف بماء الإنابة، لیعود إلی حالته الأولة وجوهرته الأصلیة الصافیة، قال الله عز وجل : « إن الله یحب التّوّابین ویحبّ المتطهّرین » (بقرة،۲۲۲).

وقال النبی (صلی الله علیه وآله) : علیکم بالسواک، فالنبی أمرنا بالسواک ظاهر الأسنان وأراد بهذا المعنی المثل، ومن أناخ تفکره علی باب عیبة العبرة فی استخراج مثل هذه الأمثال فی الأصل والفرع، فتح الله له عیون الحکمة، والمزید من فضل الله « والله لا یضیع أجر المحسنین » »

از رسول گرامی(صلوات الله علیه وآله وسلم) است که مسواک کردن دهان را پاکیزه می‌کند و موجب خشنودی خداست. حضرتش مسواک را از سنت‌های اکید اسلامی قرار داده که سودهایی برای ظاهر و باطن انسان در بَر دارد، و این سودها برای خردمندان حد و مرزی ندارد؛ و چنان که مسواک کردن چرکی‌ها و آلودگی‌ها را از دهان می‌زداید و راه خوردن و آشامیدن را پاکیزه می‌کند، همین گونه است نجاست گناهان که با مسواک تضرع و زاری و خشوع و شب‌زنده‌داری و استغفار زدوده می‌شود. روی این اصل باید ظاهرت را از نجاسات، و باطنت را از تاریکیِ مخالفت‌ها و گناهان برای تقرب به خدا پاک کنی.

پیامبر بزرگوار(صلی الله علیه وآله وسلم) منظورشان از به کار گرفتن مسواک در اصل آگاه ساختن مردم به این طهارت‌هاست. وسیله‌ی مسواک (در عصر حضرت) گیاهی لطیف است و پاک، و شاخه‌ی درختی مبارک است (که مقصود چوب مخصوص مسواک است). و دندان‌ها آفریدگانی ربانی در دهان انسان می‌باشند که وسیله‌ای است از برای خوردن و جویدن و اشتهای غذا و اصلاح معده است. این دندان‌ها همچون جواهری است پاک که با آمیختن با طعام ملوّث می‌شود و بوی دهان را عوض می‌کند و پیامدش فسادی در مغز انسان است.

پس چون مؤمن با این وسیله‌ی لطیف مسواک کند و آن را بر این جوهر پاک مالش دهد فساد و دگرگونی را از آن می‌زداید و به حالت نخستین آن را بر می‌گرداند.

و این گونه است قلب انسان که خدا آن را پاک و با صفا آفریده که غذایش ذکر و فکر و هیبت و تعظیم ربانی است، پس هنگامی که قلب صاف با غفلت و کدورت تغذیه گردید باید با مسواک، و پاک سازی توبه و آبِ انابه و برگشت به خدا به حالت نخستین بازگردد.

خدای تعالی فرمود: «إنَّ الله یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ المُتَطَهِّرِینَ» خدا برگشت‌کنندگان و پاک سازان خویشتن را دوست دارد و از رسول گرامی(صلی الله علیه وآله وسلم) است که فرمود: «علیکم بالسواک».

اینجا حضرتش به مسواک کردن دندان‌ها امر می‌کند و عمق نظرش مسواک کردن و تطهیر قلب است. هر که این گونه تفکر کند و از طهارتِ ظاهر، نگرشی عمیق‌تر به طهارتِ باطن داشته باشد خدا هم چشمه‌های حکمت و فضیلت را هم‌چنان به رویش می‌گشاید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته